Wystarczy przeciąg, nagły strach albo ulubiony utwór w słuchawkach, a skóra na rękach staje się chropowata, jakby ktoś ją najeżył. To gęsia skórka, odruch, nad którym nie mamy kontroli. Wyjaśniamy, jak powstaje, po co była naszym przodkom i dlaczego reagujemy nią także na emocje.

Jak powstaje gęsia skórka

Przy każdym włosku na ciele znajduje się maleńki mięsień, nazywany mięśniem przywłosowym. Gdy się kurczy, włosek ustawia się bardziej pionowo, a skóra wokół jego nasady unosi się w postaci drobnego guzka. Wiele takich guzków obok siebie daje efekt, który kojarzy się ze skórą oskubanej gęsi.

Za ten skurcz odpowiada współczulny układ nerwowy, czyli część układu autonomicznego, który działa bez udziału naszej woli. Uruchamia się, gdy organizm musi szybko zareagować na zmianę: spadek temperatury, zagrożenie, silne wzruszenie. Do tego dochodzą hormony stresu, takie jak adrenalina, które wzmacniają reakcję. Dlatego nie da się wywołać gęsiej skóry na zawołanie i trudno ją powstrzymać, gdy już się pojawi.

Do czego służyła naszym przodkom

U ssaków pokrytych gęstym futrem ten odruch ma bardzo praktyczne zastosowanie. Podniesione włosy tworzą grubszą warstwę powietrza przy skórze, a powietrze dobrze izoluje cieplnie. Dzięki temu zwierzę lepiej znosi chłód. Wystarczy zimą przyjrzeć się nastroszonym ptakom albo kotu zwiniętemu na parapecie.

Drugie zastosowanie to komunikacja. Nastroszona sierść sprawia, że zwierzę wygląda na większe i groźniejsze. Kot, który widzi psa, czy pies szykujący się do obrony, mają wtedy zjeżony grzbiet i ogon. To sygnał dla przeciwnika: lepiej nie ryzykować starcia.

U człowieka włosy na ciele są rzadkie i krótkie, więc ich unoszenie prawie nie poprawia izolacji ani nie robi wrażenia na nikim w pobliżu. Gęsią skórkę uznaje się więc za pozostałość po owłosionych przodkach. Mechanizm został, choć jego pierwotna funkcja niemal zanikła. Naukowcy nie są zgodni co do tego, czy u ludzi pełni on dziś jakąkolwiek drobną rolę dodatkową, więc najuczciwiej mówić o śladzie ewolucji.

Typowe sytuacje, w których się pojawia

Gęsia skórka nie zawsze oznacza zimno. Najczęściej wywołują ją:

• chłód – nagłe zetknięcie z niską temperaturą, wyjście z ciepłego wnętrza na mróz, wejście do zimnej wody,
• strach i zaskoczenie – nieoczekiwany dźwięk, scena grozy w filmie, wrażenie, że ktoś stoi za plecami,
• silne wzruszenie – ślub, pożegnanie, wzruszająca przemowa, dobre wiadomości,
• podziw i zachwyt – widok gór, wielki koncert, sportowy sukces ulubionej drużyny,
• nieprzyjemne bodźce – zgrzyt kredy po tablicy, skrzypienie styropianu, drapanie paznokciami po szkle.

We wszystkich tych przypadkach organizm odbiera bodziec jako coś ważnego i na chwilę przestawia się w tryb podwyższonej gotowości.

Dlaczego ciarki wywołuje muzyka

Szczególnie ciekawe są ciarki przy muzyce, nazywane w literaturze naukowej angielskim słowem frisson, a po polsku po prostu dreszczami. Pojawiają się zwykle w momentach, które słuchacz odbiera jako wyjątkowe: gdy wchodzi nowy instrument, zmienia się tonacja, głos nagle się wzmacnia albo następuje długo oczekiwane rozwiązanie melodii.

Badania obrazowania mózgu sugerują, że takie chwile angażują układ nagrody, ten sam, który reaguje na przyjemne doznania, na przykład smaczny posiłek. Mózg lubi przewidywać, co będzie dalej, a kiedy utwór zaskoczy go w przyjemny sposób, odpowiedzią bywa dreszcz. Nie każdy to odczuwa. Reakcja zależy od wrażliwości, doświadczenia muzycznego, nastroju i tego, czy utwór ma dla nas osobiste znaczenie. Brak ciarek przy muzyce nie oznacza więc niczego niepokojącego.

Czy gęsią skórką można jakoś pokierować

Nie wywołamy jej celowo ani nie wyłączymy, ale kilka rzeczy warto wiedzieć:

• Jeśli pojawia się z zimna, pomoże ciepłe ubranie, bo ciało przestaje wtedy walczyć z utratą ciepła.
• Jeśli wywołuje ją emocja, zwykle mija sama po kilkunastu sekundach, gdy napięcie opada.
• Jeśli chcesz poczuć ciarki przy muzyce, wybierz utwór ważny dla siebie, posłuchaj w ciszy i na dobrych słuchawkach. Skupienie sprzyja takiej reakcji.

Kiedy warto zwrócić uwagę

Sama gęsia skórka jest zjawiskiem normalnym i nieszkodliwym. Jeśli jednak dreszcze pojawiają się często bez wyraźnej przyczyny, towarzyszy im gorączka, osłabienie lub inne niepokojące objawy, rozsądnie jest skonsultować się z lekarzem, który oceni sytuację indywidualnie.

Podsumowanie

Ciarki i gęsia skórka to odruch odziedziczony po przodkach, którzy mieli gęste futro. Dla nich podniesione włosy oznaczały cieplejszą izolację i groźniejszy wygląd. Nam został sam mechanizm, uruchamiany przez układ nerwowy w odpowiedzi na chłód, strach, zachwyt czy dobrą muzykę. Następnym razem, gdy poczujesz dreszcz na plecach, będziesz wiedzieć, że to prastary program, który wciąż działa w tle.